Từ năm tài chính 2026, Thông tư 99/2025/TT-BTC chính thức thay thế Thông tư 200/2014/TT-BTC và đặt lại nhiều nguyên tắc ghi nhận chênh lệch tỷ giá hối đoái. Với phần lớn doanh nghiệp, chênh lệch tỷ giá được xử lý vào doanh thu hoạt động tài chính hoặc chi phí tài chính theo quy định chung.
Tuy nhiên, Phần B Phụ lục II của Thông tư vẫn dành riêng một trường hợp đặc thù được sử dụng TK 413 để treo lại khoản lãi, lỗ tỷ giá phát sinh trong giai đoạn trước hoạt động. Phạm vi áp dụng rất hẹp, nhưng giá trị ảnh hưởng thường rất lớn.
Lý do nằm ở bản chất dự án: công trình trọng điểm quốc gia thường dùng vốn vay ngoại tệ quy mô lớn, thời gian xây dựng kéo dài nhiều năm. Nếu ghi nhận ngay toàn bộ chênh lệch đánh giá lại vào kết quả kinh doanh, doanh nghiệp có thể báo lãi hoặc lỗ đột biến dù chưa phát sinh doanh thu.
Bài viết dưới đây giúp kế toán nắm nhanh bốn nội dung cốt lõi:
- Đối tượng và điều kiện được treo chênh lệch tỷ giá trên TK 413.
- Cách hạch toán khoản lãi, lỗ tỷ giá trong giai đoạn trước hoạt động.
- Cách phân bổ khi doanh nghiệp đi vào hoạt động.
- Những sai sót cần tránh khi lập báo cáo tài chính.
TK 413 theo Thông tư 99/2025 dùng để phản ánh nội dung gì?
Căn cứ tại Phần B Phụ lục II ban hành kèm theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, Tài khoản 413 dùng để phản ánh chênh lệch tỷ giá hối đoái theo các trường hợp được quy định.
Như vậy, không phải doanh nghiệp nào có giao dịch ngoại tệ cũng được treo chênh lệch trên TK 413. Một nội dung kế toán cần đặc biệt lưu ý là trường hợp đặc thù được sử dụng TK 413 dành cho doanh nghiệp nhà nước thực hiện dự án trọng điểm quốc gia.
Dưới đây là bảng so sánh giữa doanh nghiệp thông thường và những trường hợp được sử dụng TK 413 theo Thông tư:
| Tiêu chí | Doanh nghiệp thông thường | Trường hợp đặc thù được sử dụng TK 413 |
| Đối tượng | Mọi doanh nghiệp áp dụng Thông tư 99/2025/TT-BTC | Doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, có dự án, công trình trọng điểm quốc gia |
| Lãi, lỗ do đánh giá lại khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ | Xử lý vào TK 515 hoặc TK 635 theo nguyên tắc chung | Được treo lại trên TK 413 trong giai đoạn trước hoạt động |
| Khi đi vào hoạt động | Không phát sinh khoản treo cần phân bổ | Phân bổ trực tiếp từ TK 413 vào TK 515 hoặc 615 của từng kỳ |
| Cơ sở áp dụng | Quy định chung về chênh lệch tỷ giá | Pháp luật về doanh nghiệp Nhà nước cho phép |
Để nắm nguyên tắc chung trước khi đi vào trường hợp riêng, bạn có thể xem thêm hướng dẫn hạch toán khoản chênh lệch tỷ giá hối đoái.
Điều kiện áp dụng trường hợp đặc thù được sử dụng TK 413
Theo Phần B Phụ lục II Thông tư 99/2025/TT-BTC, quy định này áp dụng cho:
Trường hợp pháp luật về doanh nghiệp nhà nước cho phép doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, có thực hiện dự án, công trình trọng điểm quốc gia gắn với nhiệm vụ ổn định kinh tế vĩ mô, an ninh, quốc phòng, treo lại khoản lãi hoặc lỗ do đánh giá lại các khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ trong giai đoạn trước hoạt động.
Theo quy định, doanh nghiệp phải đáp ứng đồng thời các điều kiện sau:
- Có căn cứ pháp luật về doanh nghiệp nhà nước cho phép treo lại khoản lãi hoặc lỗ tỷ giá. Thông tư 99 không tự trao quyền treo, mà dẫn chiếu đến sự cho phép của pháp luật chuyên ngành.
- Doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ.
- Có thực hiện dự án, công trình trọng điểm quốc gia gắn với nhiệm vụ ổn định kinh tế vĩ mô, an ninh, quốc phòng.
- Khoản chênh lệch là lãi hoặc lỗ do đánh giá lại các khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ.
- Khoản chênh lệch phát sinh trong giai đoạn trước hoạt động.
Chỉ cần thiếu một điều kiện, doanh nghiệp không thuộc trường hợp đặc thù được sử dụng TK 413 và phải xử lý chênh lệch tỷ giá theo nguyên tắc chung. Một số tình huống kế toán cần lưu ý:
- Doanh nghiệp nhà nước nhưng Nhà nước nắm giữ dưới 100% vốn điều lệ.
- Doanh nghiệp 100% vốn nhà nước nhưng dự án không phải dự án, công trình trọng điểm quốc gia.
- Chênh lệch phát sinh sau khi doanh nghiệp đã đi vào hoạt động.
- Chênh lệch không xuất phát từ việc đánh giá lại khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ, vì quy định chỉ đề cập khoản lãi hoặc lỗ do đánh giá lại.
Vì điều kiện thứ nhất mang tính dẫn chiếu, kế toán cần lưu đầy đủ văn bản pháp luật hoặc văn bản cho phép áp dụng làm cơ sở trước khi ghi nhận bút toán treo.
Cách hạch toán trong trường hợp đặc thù được sử dụng TK 413 giai đoạn trước hoạt động
Nguyên tắc theo Thông tư 99/2025/TT-BTC rất rõ ràng:
- Khoản lãi tỷ giá do đánh giá lại được phản ánh vào bên Có TK 413.
- Khoản lỗ tỷ giá do đánh giá lại được phản ánh vào bên Nợ TK 413.
Khi đánh giá lại phát sinh lãi tỷ giá
Tại thời điểm đánh giá lại các khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ, nếu phát sinh lãi, kế toán ghi:
- Nợ các TK liên quan (TK 1112, 1122, 131, 136, 138, 331, 341…)
- Có TK 413 – Chênh lệch tỷ giá hối đoái
Khi đánh giá lại phát sinh lỗ tỷ giá
Nếu phát sinh lỗ do đánh giá lại, kế toán ghi:
- Nợ TK 413 – Chênh lệch tỷ giá hối đoái
- Có các TK liên quan (TK 1112, 1122, 131, 136, 138, 331, 341…)
Trong suốt giai đoạn trước hoạt động, số dư TK 413 phản ánh khoản lãi tỷ giá lũy kế (dư Có) hoặc lỗ tỷ giá lũy kế (dư Nợ). Đây là con số làm cơ sở phân bổ khi doanh nghiệp đi vào hoạt động.
MAN – Master Accountant Network khuyến nghị: Với trường hợp đặc thù được sử dụng TK 413, kế toán nên mở sổ chi tiết theo từng dự án và từng khoản mục tiền tệ (khoản vay, khoản phải trả nhà thầu, tiền gửi ngoại tệ). Cách làm này giúp đối chiếu nhanh khi kiểm toán và lập thuyết minh báo cáo tài chính.
Phân bổ chênh lệch tỷ giá khi doanh nghiệp đi vào hoạt động
Theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, khi doanh nghiệp đi vào hoạt động, khoản chênh lệch tỷ giá được phân bổ vào doanh thu hoạt động tài chính hoặc chi phí tài chính của từng kỳ. Điểm then chốt là phân bổ trực tiếp từ TK 413, không qua tài khoản trung gian. Cụ thể chi tiết bảng sau:
| Khoản lũy kế giai đoạn trước hoạt động | Bút toán phân bổ mỗi kỳ | Không kết chuyển |
| Lỗ tỷ giá lũy kế | Nợ TK 635 – Chi phí tài chính
Có TK 413 |
TK 242 – Chi phí chờ phân bổ |
| Lãi tỷ giá lũy kế | Nợ TK 413
Có TK 515 – Doanh thu hoạt động tài chính |
TK 3387 – Doanh thu chờ phân bổ |
Đây là điểm kế toán cần thay đổi thói quen nếu đã quen với cách kết chuyển trung gian sang TK 242 hoặc TK 3387 trước đây. Với trường hợp đặc thù được sử dụng TK 413, số dư được giữ nguyên trên TK 413 và giảm dần qua từng kỳ phân bổ.
Ví dụ minh họa
Giả sử: Tổng công ty A do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, thực hiện một công trình trọng điểm quốc gia. Pháp luật về doanh nghiệp nhà nước cho phép Tổng công ty treo lại chênh lệch tỷ giá trong giai đoạn trước hoạt động. Tổng công ty có khoản vay dài hạn bằng USD.
Năm 2026, đánh giá lại khoản vay, phát sinh lỗ tỷ giá 12 tỷ đồng:
- Nợ TK 413: 12.000.000.000
- Có TK 341: 12.000.000.000
Năm 2027, tiếp tục lỗ tỷ giá 3 tỷ đồng:
- Nợ TK 413: 3.000.000.000
- Có TK 341: 3.000.000.000
- Lỗ tỷ giá lũy kế: TK 413 dư Nợ 15 tỷ đồng.
Năm 2028, dự án đi vào hoạt động. Giả định số phân bổ của kỳ này là 5 tỷ đồng:
- Nợ TK 635: 5.000.000.000
- Có TK 413: 5.000.000.000
- Không hạch toán Nợ TK 242 / Có TK 413.
Số liệu trên chỉ mang tính minh họa. Thời gian và phương pháp phân bổ thực hiện theo quy định pháp luật áp dụng cho doanh nghiệp. Nếu doanh nghiệp có giao dịch với nhà thầu nước ngoài, nên tìm hiểu thêm nội dung Thông tư 99 quy định tỷ giá tính thuế nhà thầu để xử lý đồng bộ giữa kế toán và thuế.
Lưu ý quan trọng khi áp dụng trường hợp đặc thù được sử dụng TK 413
Thông tư 99/2025/TT-BTC nhấn mạnh: Việc treo lại và phân bổ các khoản chênh lệch tỷ giá này chỉ được thực hiện khi đáp ứng đúng điều kiện và quy định pháp luật áp dụng cho doanh nghiệp nhà nước thuộc trường hợp đặc thù nêu trên. Áp dụng sai sẽ làm sai lệch kết quả kinh doanh và tiềm ẩn rủi ro khi kiểm toán, thanh tra.
Hồ sơ nên chuẩn bị:
- Văn bản pháp luật về doanh nghiệp nhà nước cho phép treo lại khoản lãi hoặc lỗ tỷ giá.
- Tài liệu chứng minh Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ.
- Văn bản xác định dự án, công trình là trọng điểm quốc gia gắn với nhiệm vụ ổn định kinh tế vĩ mô, an ninh, quốc phòng.
- Tài liệu xác định thời điểm doanh nghiệp đi vào hoạt động, vì đây là ranh giới giữa giai đoạn treo và giai đoạn phân bổ.
- Bảng tính đánh giá lại các khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ tại từng kỳ.
Sai sót thường gặp:
- Áp dụng trường hợp đặc thù được sử dụng TK 413 cho doanh nghiệp không đủ điều kiện về tỷ lệ vốn nhà nước hoặc tính chất dự án.
- Tiếp tục treo chênh lệch tỷ giá trên TK 413 sau khi doanh nghiệp đã đi vào hoạt động.
- Kết chuyển lỗ tỷ giá lũy kế sang TK 242 hoặc lãi tỷ giá lũy kế sang TK 3387 theo thói quen cũ.
- Không theo dõi chi tiết theo dự án, khiến số dư TK 413 khó đối chiếu với bảng tính đánh giá lại.
- Không trình bày rõ số dư TK 413 và phương pháp phân bổ trên thuyết minh báo cáo tài chính.
Với các dự án quy mô lớn, doanh nghiệp nên tham khảo dịch vụ tư vấn kế toán từ các đơn vị có chuyên môn, kinh nghiệm như MAN – Master Accountant Network để được hỗ rà soát điều kiện áp dụng, chính sách kế toán và hồ sơ trước kỳ kiểm toán.
Kết luận
Trường hợp đặc thù được sử dụng TK 413 theo Thông tư 99/2025/TT-BTC có phạm vi rất hẹp: chỉ áp dụng cho doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, thực hiện dự án, công trình trọng điểm quốc gia và được pháp luật về doanh nghiệp nhà nước cho phép. Ba điểm kế toán cần nhớ:
- Giai đoạn trước hoạt động: lãi tỷ giá ghi Có TK 413, lỗ tỷ giá ghi Nợ TK 413.
- Khi đi vào hoạt động: phân bổ trực tiếp từ TK 413 vào TK 515 hoặc TK 635 của từng kỳ.
- Không kết chuyển qua TK 242 hoặc TK 3387.
Nếu doanh nghiệp của bạn đang chuyển đổi hệ thống sổ sách sang Thông tư 99 hoặc cần một đội ngũ theo sát nghiệp vụ ngoại tệ, dịch vụ kế toán trọn gói của MAN sẵn sàng hỗ trợ từ khâu rà soát chính sách, hạch toán đến lập báo cáo tài chính. Liên hệ ngay để được tư vấn phương án phù hợp với đặc thù dự án của bạn.
Liên hệ MAN – Master Accountant Network để được hỗ trợ và tư vấn miễn phí!
Thông tin liên hệ MAN – Master Accountant Network
- Địa chỉ: Số 19A, Đường 43, Phường Tân Thuận, TP. Hồ Chí Minh
- Mobile/Zalo: 0903 963 163 – 0903 428 622
- Email: man@man.net.vn
- Google Business Profile: Xem Google Business Profile của MAN – Master Accountant Network
- LinkedIn Founder: Xem hồ sơ LinkedIn của chuyên gia Lê Hoàng Tuyên
Phụ trách sản xuất và kiểm duyệt nội dung chuyên môn bởi: Ông Lê Hoàng Tuyên – Sáng lập viên (Founder) & CEO MAN – Master Accountant Network. Ông là Kiểm toán viên CPA Việt Nam với hơn 30 năm kinh nghiệm sâu sắc trong lĩnh vực Kế toán, Kiểm toán, Thuế và Tư vấn Pháp lý doanh nghiệp.
Câu hỏi thường gặp về trường hợp đặc thù được sử dụng TK 413
Doanh nghiệp tư nhân có dự án vay ngoại tệ lớn có được treo chênh lệch tỷ giá trên TK 413 không?
Không. Trường hợp đặc thù được sử dụng TK 413 chỉ dành cho doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, có dự án, công trình trọng điểm quốc gia và được pháp luật về doanh nghiệp nhà nước cho phép.
Lỗ tỷ giá lũy kế giai đoạn trước hoạt động có kết chuyển sang TK 242 không?
Không. Khoản lỗ được phân bổ trực tiếp từ TK 413 vào TK 635 – Chi phí tài chính.
Lãi tỷ giá lũy kế giai đoạn trước hoạt động ghi nhận vào đâu?
Khoản lãi được phân bổ trực tiếp từ TK 413 vào TK 515 – Doanh thu hoạt động tài chính, không kết chuyển qua TK 3387 – Doanh thu chờ phân bổ.
Chênh lệch tỷ giá phát sinh sau khi dự án đi vào hoạt động có được treo tiếp không?
Quy định chỉ cho phép treo khoản lãi hoặc lỗ do đánh giá lại trong giai đoạn trước hoạt động. Chênh lệch phát sinh sau thời điểm này được xử lý theo nguyên tắc chung.
